laatste wijziging:
12 juli 2008

Drogeham/
Droegeham

Drogeham en zijn Droegehamsterfeart

" Hamsterfeart 115 jaar geleden uit gegraven"
1891 - 2006

Het graven van de Hamsterfeart in 1890

Nu in de komende dagen Drogeham volop in het teken staat van het Shanty festival kijken we even terug naar de historie van de Droegehamsterfeart en de vroegere Haven.
Dat dit in 2006, 115 jaar geleden is, is zeer toevallig maar wel een mooie gelegenheid om bij stil te staan.

In het jaar 1885 werd er voor het eerst over de aanleg van de Hamsterfeart gesproken, nadat een commissie was aangesteld die tot doel had om het dorp in 't genot te doen deelen van een eigen dorpsvaart te bezitten' Er werd besloten om het verzoek in handen van Burgemeester en Wethouders te stellen. In 1890 kwam er een nieuw verzoek binnen waarin werd verzocht tot het graven van eene vaart van af het Kolonelsdiep te Munniketille tot de buurt te Drogeham. Reeds lang werd de behoefte in Drogeham gevoeld om een eigen vaarwater en dat de inwoners hunne landbouwproducten niet anders kunnen bekomen dan per as te Kootstertille, nagenoeg een halfuur van het dorp Drogeham verwijderd. Dit verzoek werd hetzelfde jaar nog behandeld en kwam er een voorstel. Het bleek de bedoeling te zijn om de Oude Vaart vanaf het Kolonelsdiep over een lengte van 625 meter te verbreden en dieper te maken en daarna een nieuw stuk te graven tot aan het dorp. "Zij zal eene breedte erlangen van 8.50 meter op een z.p., eenen diepte van 1.30 meter beneden dat pijl, met vallingen van anderhalf op één en van twee op één. De aanleg van deze vaart heeft te doel, om zowel het dorp Drogeham met 1760 zielen op de kortste en beste wijze met het algemeen scheepswater, het Kolonelsdiep te verbinden. Het voorstel werd uitvoerig besproken. "Tegen het groote cijfer zag men op", uiteindelijk werd besloten om voor rekening van de gemeente de vaart te graven, zulks onder de voorwaarden dat er een subsidie kwam uit het Slikgeldenfonds van ƒ 5.500,-, dat de provincie minstens 25% van de kosten betaalde en dat door de ingezetenen van Drogeham aangeboden som van ƒ 1.208,50 op de eerste aanvraag van Burgemeester en Wethouders beschikbaar zou worden gesteld. De totale kosten waren ƒ 13.597,64, waarvan ruim ƒ 7.000,- voor rekening van de gemeente kwam. In 1891 werd begonnen met de uitvoering van het karwei.
De Droeghamsterfeart heeft vele jaren dienst gedaan als verbinding tussen het Kolonelsdiep (Prinses Margrietkanaal) en de Haven welke was gelegen achter de winkel van de familie Donker (Fixet de Leyen)
De Hamsterfeart werd vooral in eerste instantie gebruikt voor de afgraving van het zand langs deze vaart. In 1896 werd er een vergunning afgegeven tot het afgraven van de grond, de hoogte van het stuk land moest 1.50 meter boven zomerpeil blijven en binnen 4 jaar diende de graverij klaar te zijn, zodat het land weer in gebruik kon worden genomen. Door de in 1891 gegraven vaart kon het mooie "Droegehamster wite sân" nu gemakkelijk worden afgevoerd in 1978 vertelde de toen 81 jarige Fokke Hoeksma in een artikel in de Leeuwarder Courant. "It wie skitterend wyt sân en de skippers woene it graech ha. Der ha wol ris fjirtjin fan dy 20- tons skipkes yn'e feart lein." En hij kon het weten de heer Hoeksma, want samen met zijn vader Hielke is hij met de zandgraverij begonnen. Langs de Hamsterfeart lagen hoge percelen greide, waar wel een meter of twee zand onder zat. Woudzand werd veel gevraagd, niet alleen bij de aanleg van klinkerwegen en in de bouw, maar ook door particulieren. Ieder fatsoenlijke boer en burger kocht jaarlijks een partijtje zand. Het werd ingedweild in de stoepjes en uitgestrooid op het voetpad en de boeren hielden in de wintermaanden het bûthûs er mooi mee. Het kostte natuurlijk maar weinig en het moest met de schop gewonnen worden maar de lonen waren ook laag, zodat gravers en schippers er toch een bestaan in vonden. Met een man of zeven stonden ze van 's morgens zes tot 's avonds zes aan de schop en verdienden een kwartje per uur, Dicht bij de vaart werd het zand meteen in de kruiwagen gegooid en zo in het schip gebracht. Toen de strook langs de vaart vergraven was, werd een kipkar op rails aangeschaft. Het zand werd tot uit het grondwater gehaald. Fokke Hoeksma heeft een jaar of dertien zand gegraven, toen was de veertien pondemaat op. De heer Hoeksma had zijn maatregelen inmiddels al getroffen, want op vijftig are goede grond was hij begonnen met de teelt van groente, welke hij dan weer verkocht, dit is later zijn beroep ook geworden. Nadat hij eerst in de dorpen rondom Drogeham had geprobeerd de groente aan de man te brengen, kwam er later een groentewinkel nabij de Haven zo is Fokke Hoeksma tenslotte een echte groenteman geworden met een hondenkar en een bakfiets, leuke anekdote die wij tijdens dit onderzoekje te horen kregen was dat de bakfiets van de heer Hoeksma met handelswaar en al de haven in is gereden, wat de schade van dit geval is geweest is ons niet duidelijk geworden.
Behalve dat de Droegehamsterfeart belangrijk was tijdens de zandafgraverij heeft hij ook een zeer belangrijke rol gespeeld bij de aanvoer van Turf en Steenkool voor de Brandstoffen handel van de familie Witteveen velen van de Hamster "jonge" mannen kunnen zich nog wel herinneren dat als de schepen met de Brandstof aanmeerden in de Haven van Drogeham dat er dan weer veel werk aan de winkel was.
Gewapend met manden werd de lading gelost dat dit een heel karwei was spreekt natuurlijk voor zich. Dit heeft geduurd tot het spoor bij Buitenpost werd gelegd, vanaf die tijd werd de brandstof aangevoerd per trein. Ook hebben er vele schepen met pulp in de Haven gelegen Boeren konden deze pulp afhalen, Dit werd dan weer gebruikt als veevoer voor de beesten.
Ook heeft er vlak na de oorlog een partij compost nabij de haven gelegen, dat dit een lange tijd bleef liggen wist één van de ondervraagden zich nog goed te herinneren "de stank is een hele lange tijd blijven hangen bij de haven". Eén ding werd door alle ondervaagden genoemd , en heeft dus een grote indruk op de inwoners gemaakt dat er jaarlijks altijd een zweef molen op het parkeerterrein bij de haven stond. In onze tijd is dat bijna onbegrijpelijk want immers een Kermis zonder veel muziek en spannende attracties is bijna ondenkbaar.

Er zal nog wel veel meer te vertellen zijn over de Droegehamsterfeart en Haven. Maar dit is de informatie die ons heeft bereikt na onze eerder gedane oproep via internet.

Willem Koster

Bronnen/ Literatuur:
De heer K. de Jong
Publicatie van de stichting Oud- Achtkarspelen 2001
De heer Wildeboer
Familie Witteveen
Familie Hoeksma
Artikel Fries Mozaiek Leeuwarder Courant 1978

Reactie van de familie Hoeksma (zoon van groenteboer Fokke Hoeksma)

Hallo W. Koster.

We hadden van de week een telefoongesprek, waarbij het ging over de 'haven' van Drogeham.
We hebben in het Fries gepraat - iets wat ik heel af en toe doe - en dat ging hopelijk nog heel redelijk.
Ooit heb ik geleerd in het Fries te schrijven (via een cursus van meester Wind, rond 1960 denk ik), maar het is voor mij heel moeilijk om dit verhaal keurig in het Fries te houden, dus vandaar het gebruik van het Nederlands.

Wat het verhaal over mijn vader die zijn groentekar in het water achterna ging betreft, dit staat prachtig beschreven op internet: kijk bij www.kooistra.ca, onderdeel Roots, nummer 112.

Maar er is veel meer te vermelden over de 'opslag' en de 'kolk'. (Ik gebruik deze namen liever dan 'haven', immers, geen mens had het toen over de 'haven' van Drogeham.)
Na een gesprek met mijn zuster Uke (Steringa - Hoeksma) die? in Tytsjerk woont, kwamen we op de volgende onderwerpen (in willekeurige volgorde):

1.
Aan het eind van?de tweede wereldoorlog lagen er veel schepen in de kolk. Sommige waren afkomstig van de groningse veenkolonies en kwamen 'schuilen' in het veiliger Drogeham.

2.
Vlak na de tweede wereldoorlog (denken wij) stond er op de opslag naast onze tuin een moderne dorsmachine. Dit was een waar wonder. Aan de ene kant ging het graan naar binnen en aan de andere kant kwamen de kant en klare strobalen er uit, terwijl aan de zijkant de zakken gevuld werden met de graankorrels. Het kaf werd ook afgevoerd, maar wij, als 'buren' van deze machine,? hadden wel last van het rondvliegende stof en... de muizen.
Het is bij ons onbekend of deze dorsmachine (of terskmasine in het Fries) vaker dan een keer is geweest.

3.
Er was regelmatig een 'sweef', een molen met bakjes aan kettingen, waarmee je behoorlijk kon zweven. Om dat nog spannender te maken werd je bakje even tegengehouden door een stevige jongeman en daarna weer losgelaten.
Zonder gevaar was het niet. Op een slecht moment is mijn leeftijdgenoot Jan Fokkinga (van de manufacturier) aan zijn hoofd geraakt en heeft daar veel hoofdpijn en een bril aan overgehouden.

4.
Op een gegeven moment lag er op de opslag een grote hoeveelheid compost, ook 'drek' genoemd. Wij speelden daar rustig in de buurt en vonden mooie scherven in het afval. Gezond zal het niet geweest zijn.

5.
Het Leger des Heils heeft een tijdlang evangelisatie-tochten uitgevoerd met de boot Febe, die dan in de kolk lag. Op de opslag stond dan een tent met stoelen, daar de werden evangelisatie-diensten in gehouden. Indrukwekkend waren de getuigenissen. En de kinderdiensten met veel vrolijk aandoende liedjes waren ook heel anders dan de gewone kerkdiensten met psalmen en gezangen. Het Leger des Heils had iets heel enthousiasts.
Later is er ook wel een (veel grotere) tent op het voetbalveld geweest.

6.
Af en toe kwam een klein circus (zonder wilde dieren overigens) op de opslag een voorstelling geven. De eigenaar figureerde dan als clown en had daarbij een vlinderstrikje op zijn adamsappel die op en neer wipte bij elk woord dat hij zei. Een grappig effect. Maar hij kon z'n adamsappel niet meer stilhouden in een gewoon gesprek, dus die danste dan ook op en neer.
Hij had ook een act met een grote houten bal, waarmee hij, balancerend op die bal, een plank op op reed. De plank lag in het midden op een verhoging (als een wip), heel spannend was het moment dat hij op het hoogste punt aangekomen was en de plank ging wippen. Knap wat hij deed, maar we zijn later heel verwend geraakt door allerlei topartiesten op TV.
Aan het eind van de voorstelling zwaaide zijn dochter met latten waaraan een wit laken bevestigd was en maakte zo vlinderbewegingen. Intussen werden er met een projector prachtig gekleurde patronen op deze sierlijk bewegende 'vlinder' geprojecteerd. Ik zie het nog voor me.
Voor de voorstelling reed men met een geluidswagen door het dorp om aan te kondigen dat er 's avonds op de opslag een voorstelling zou zijn. Als muziekje gebruikte men 'Rum and Coca Cola' van de Andrews Sisters.
Ik zou graag weten hoe dat circus heette en waar het vandaan kwam. Het zal ongetwijfeld op het platteland van heel Nederland opgetreden zijn.

Het kan nuttig zijn deze herinneringen aan andere 65-plussers voor te leggen, zij kunnen mogelijk nog zaken toevoegen of corrigeren.
Ik hoop hiermee een bijdrage geleverd te hebben waarmee jullie nog iets mee kunnen doen, mail of bel gerust als het bovenstaande vragen oproept.

Mede namens mijn zuster, graag gedaan.
Tom Hoeksma.

OP ZOEK NAAR ROOTS - 112

Theun kin Fokke net en Fokke hat noch nea fan Theun heard. En dochs bin dy twa mannen fiere famylje fan elkoar. Ik stean faak fersteld hoe gau as famylje út elkoar rint en hoe't nei in pear generaasjes jo elkoar foarby stappe of fytse kinne, as ûnbekenden. Ik krige fan dizze beide mannen al ris in e-mail tastjoerd. Sy wisten neat fan elkoar ôf. De iene wennet yn Frjentsjer en de oare yn Australië. Jo soene hast sizze: 'Gjin wûnder dat se elkoar net kinne. Sa'n ein út elkoar!' Beide mannen fertelden my moaie dingen oer âlde Fokke Hoeksma, de grienteman út 'e Ham. Dy hie froeger in winkeltsje by de âlde haven yn Droegeham. Dêr by dy haven ha wy froeger ek wenne, mar krekt, mar dochs moatte wy suver buorren west ha fan Fokke Hoeksma. Dat wie noch foar de oarloch.

Fokke út Australië fertelde in moai ferhaaltsje oer syn omke Fokke, en hy sei "Dat ferhaal typearet de man no krekt sa as hy wie.' IK hearde ek fan oaren dat Fokke Hoeksma in goeie man west hat. Fokke út Australië fertelde yn syn mailtsje: 'As omke Fokke moarns de grientekarre klearmakke mei de kistjes fol spullen der op, dan stie de hûn, in bouvier, al te popeljen om fuort te gean. Hy moast de karre of bakfyts lûke foar omke. Doe barde it ris doe't hy alles klear stean hie en de hûn al yn 't gerei stie, dat omke noch fluch eefkes yn 'e hûs gie om it ien of oare op te heljen.

Wylst omke socht, kaam der in oare hûn yn 't sicht en - sa as hûnen no ienris dogge - doe skuorde omke syn hûn de hiele karre mei en soe achter dy oare hûn oan, mar ....de karre ried in oare kant út. It hiele spul rôle rjocht op de haven oan en tûmele op 'e kop yn it wetter. Omke kaam nei bûten en seach noch krekt dat alles yn it wetter ferdwûn. Hy griep syn bûsmês, stode nei de haven, en sprong sa yn de haven. Hy baaide op de sparteljende hûn ôf, raamde de touwen en snie se stikken. En sa rêde omke syn bouvier. Ek de karre en noch wat fan de griente wurden letter út it wetter fiske. Dy dei wachten de Hamsters fergees op Fokke en krigen de measten allinne mar jirpels en spekfet mar gjin griente'.

Fokke stjoerde my ek in moaie foto fan syn omke en ek ien fan in suster fan Fokke Hoeksma, fan âlde Hindrikje dy't hiel moai en kreas op 'e stoepe stiet, leunend op in stok.

Wa is Fokke (1931-) út Australië no eins? Hy is de soan fan in suster fan Fokke grienteman, nammentlik fan Antsje (1890-1969) dy't troud wie mei Albert de Vries (1894-1970). Dizze minsken ha altyd yn Ljouwert wenne. Fokke sit al jierren in Australië en is troud mei Ans Gerritsma (1925-) út Boalsert.

Fokke Hoeksma, de grienteman, wie troud mei Froukje Zijlstra dy't út Morra kaam. Harren dochter Uilkje (1936-) of Uke sa't sy meastal neamd wurdt, is troud mei Tabe Steringa (1935-). Dit pearke wennet yn Tytsjerk.

Froukje Zijlstra (1910-1996) wie in dochter fan Thomas Rommerts Zijlstra en Tryntsje Johannes Veenstra út Morra.

En dizze Froukje hie in âldere healbroer Jan Veenstra dy't troud wie mei Baukje de Vries. En dizze Jan en Baukje ha in soan Theun Veenstra (1939- ) dy't al mei pensjoen gien is. Hy hat jierren yn 't leger tsjinne en wie adjudant fan de militêre administraasje. Hy wennet mei syn frou yn Frjentsjer. Hy docht noch fan alderhande dingen en mei ek hiel graach dingen útplúzje foar stambeammen. Hy helpt oare minsken ek wol gauris. En sa bin Theun en Fokke dus in bytsje famylje fan elkoar en beide hiene deselde omke Fokke, de grienteman út Droegeham. Fokke en Antsje en Hindrikje wiene bern fan Hielke Fokkes Hoeksma (1865-1956) en Uilkje Fokkes Bouius (1863-1926) dochter fan Fokke Uilkes Bouius (1816-1900) en Antsje Teijes de Haan (1824-1894). Hielke wie in soan fan Fokke Johannes Hoeksma (1824-1900) en Hindrikje Romkes Laanstra (1828-1913). Fokke syn winkeltsje sil der wol net mear wêze. Oer twa wiken komt der noch in stukje oer Bauke de Jong.

Jelle yn Kanada